Avrupa’da yaşayan göçmen emekçilerin sesi yasanacakdunya.net

CENEVRE - Dünyanın en büyük atom altı parçacık çarpıştırıcısı ‘Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nda (Large Hadron Collider-LHC) dün iki proton ışını rekor hıza ulaştırılarak çarpıştırıldı. Bilim dünyasının nefeslerini tutup beklediği deneyle, bugüne kadarki en büyük enerji açığa çıkarılmış oldu. Deney kapsamında Cenevre’deki Avrupa Nükleer Araştırma Merkezinde (CERN), yerin 100 metre altındaki 27 kilometrelik oval tünelde iki proton huzmesi 3.5 Tera elektron volt (3.5 trilyon elektron volt-TeV) enerjiyle, ışık hızına (saniyede 300 bin km.) çok yakın bir hızla çarpıştırıldı. CERN’in kontrol odasındaki bilim insanları, yerin 100 metre derinliğindeki, ‘Büyük Patlama Makinesi’ olarak da tanımlanan LHC’deki ilk çarpışmaları alkışlarla karşıladı.

Teknik sorunlarla karşılaşıldı
Açığa çıkan enerji düzeyi, bugüne kadar ABD ve Avrupa’daki çarpıştırıcılarda kaydedilenlerin en yükseği. CERN sözcüsü bilim insanı Paola Catapano deneyi, “Bu yeni bir çağın başlangıcı” diyerek yorumladı. 2008’deki ilk çarpıştırma girişiminde ciddi teknik sorunlar yaşanmış, deney gerçekleşememişti. 14 ay süren bakım ve tamir süreci sonunda bu kez ana deneyi gerçekleştirmek için tüm koşullar hazırdı.

Bilim insanları, ‘büyük patlama’ deneyinde, evrenin doğasını kavramaya yarayacak yeni parçacıklar görmeyi umuyor. Çarpışmada temel element parçacıkları, atom çekirdeklerini oluşturmak için birleşmeye başlamadan önce meydana gelen ‘büyük patlama’ koşullarının oluşturulması öngörülüyordu.

Dört deney düzeneğine ait dev dedektörlerden toplanan milyarlarca veri arasından parçacık fiziğine ilişkin yeni bilgilerin ayıklanması ve yeni keşiflerin açıklanmasıysa aylar alabilir. Temel amaç maddenin doğasını, yıldızların ve gezegenlerin kaynağını incelemek. 10 milyar İsviçre kronuna (Yaklaşık 23 milyar TL) mal olan projenin önde gelen isimlerinden Oliver Buchmüller, “Bu çok önemli bir gelişme. Kimsenin daha önce gitmediği bir yere giriyoruz. Fizikte yeni bir bölge açıyoruz” diye anlatıyor.

Bir yıl ara
Deney, dün sabah saatlerinde yaşanan teknik bir sorun nedeniyle birkaç saatlik bir rötarla gerçekleştirildi. CERN yetkilisi Steve Myere dünkü deneyin önemini ve zorluğunu, “İki huzmeyi çarpıştırmak başlı başına zorlu iş. Okyanusun ortasında çarpıştırmak üzere Atlantik’in iki kıyısından birer toplu iğne fırlatmak gibi bir şey” diye açıkladı.

Dünkü deneyin ertesinde LHC yaklaşık bir yıl süreyle bakıma alınacak. Daha sonra asıl hedef olan 14 TeV gücündeki en büyük çarpıştırma için hazırlık yapılacak.

Önümüzdeki aylarda ve yıllarda, CERN’de çalışan bilim insanları, proje sayesinde kozmosun bazı gizemlerinin üzerindeki örtüyü kaldırabileceklerini umuyor. Yanıt aranan sorular arasında, teorik fizikteki kütle kavramının temelini oluşturan veya kara maddenin neden yapıldığını anlamaya yarayacak ‘Tanrı parçacığı’ olarak bilinen Higgs bozonu da var. Bilim insanları bu kanıtı da görebileceklerini umuyor. (Yaşam Servisi)

CERN, LHC ve yüzlerce komplo teorisi
* Kısa adı CERN olan Avrupa Nükleer Araştırma Kurumu, 1952’de kuruldu, bugüne dek çok sayıda deney yapıldı. CERN tesislerinde 100’ü aşkın ülkeden binlerce bilim insanı görev aldı. Büyük deneyde 20 ülkeden bilimciler ‘yürütücü’ olarak, onlarca ülkeden bilimciler de gözlemci olarak yer alıyor.

* Deneyde Türkiye’den Boğaziçi, ODTÜ ve Çukurova üniversitelerinden 31 öğretim üyesi ve öğrenci de çalıştı. Dünkü deney Çukurova Üniversitesi CMS Merkezi’nden video konferans sistemiyle öğretim üyeleri ve öğrenciler tarafından takip edildi.

* Fransa ve İsviçre sınırında yer alan LHC, bugüne kadar üretilmiş en büyük ve en kompleks makine. Yerin 100 metre altında kurulu makinenin ana dairesel tüneli 27 km uzunluğunda.

* Tam güçte çalışırken, LHC hızlandırıcısının çevresinde, saniyede 11 bin 245 kere olmak üzere, trilyonlarca proton dolaşıyor.

* İki proton huzmesi çarpıştığında ortaya Güneş’ten 100 bin kat fazla ısı çıkıyor.

* Saniyede 600 milyon protonun çarpışmasının datasını toplamak için fizikçiler ve bilim insanları, bir parçacığın geçiş hızını ölçecek cihazlar üretti.

* LHC’nin büyük deneylerinden elde edilecek datalar yılda yaklaşık 100 bin DVD’yi kaplayacak. Bilgiyi saklamak için dünya çapında on binlerce bilgisayardan oluşan ‘The Grid’ adlı ağ oluşturuldu.

* CERN ve deney hakkında sayısız komplo teorisi üretildi. Bilim/kurgu yazarı Dan Brown başta, bazı komplo teorisyenleri deneyin bir karadelik oluşturup dünyanın sonunu getireceğini öne sürmüştü. Brown, kainatı oluşturan ‘büyük patlama’nın benzerinin yapılacağı deneyde işler ters giderse dünyayı içine çekebilecek bir karadeliğin oluşabileceğini gündeme getirmişti.

* Komplo teorilerinden biri de LHC’nin çalıştırılmasının zaman yolculuğunu imkânlı kılarak gelecekten insanların gelmesine neden olacağıydı. Eylül 2008’de deneyin aksaması da benzer teorilerin üretilmesine neden oldu. Mıknatıslardaki arıza nedeniyle durdurulan deneyin, gelecekteki insanlar tarafından sabote edildiği öne sürüldü.